Er hægt að skvetta á sig betri líðan.

Sund er einföld, ódýr og áhrifarík leið til að láta sér líða vel og getur hjálpað fólki að taka ábyrgð á eigin heilsu og verið leið til sjálfshjálpar. Í meistaraverkefni við Norges Idrettshøgskole (Íþróttaháskóla Noregs) gerði ég grein fyrir þeim kostum sem felast í íslenskum sundlaugum og íslenskri baðmenningu fyrir þunglynda.

Í verkefninu var notuð nálgun Thomas Fuchs á þunglyndi. Hann er þýskur geðlæknir og
heimspekingur og hefur rannsakað þunglyndi útfrá fyrirbærafræði Merleau Pontys sem skipti manninum ekki í sál annars vegar og líkama hinsvegar, heldur sagði “sjálfið” vera í líkamanum og þroskast samhliða reynslu og ferð líkamans um veröldina. Menning, náttúra og umhverfi eru þannig einnig hluti af því hver við erum. Líkaminn er leið persónunnar til veruleikans, með honum skynjar og upplifir hún umhverfið og notar líkamann til að bregðast við því. Með líkamanum sýnum við okkur sjálf og í gegnum líkama okkar upplifum við aðra. Ponty talar einnig um að í gegnum aðra skynjum við okkur sjálf.Fuchs skilgreinir þunglyndi sem “korporifizierung des Leibes”, þunglyndið sest í líkamann þannig að hann verður þungur og gerir persónunni erfiðara um vik að ferðast um heiminn. Hann verður hægari og stirðari. “Sjálfið” lokast inn í líkamanum og skynjun fyrir umhverfinu dalar. Þunglyndur maður er eins og steinrunninn maður sem kemst ekki áfram og það myndast gjá á milli hans og veruleikans. Til að koma honum á hreyfingu, þarf að þýða stirðnaðan líkamann og gæða hann meiri léttleika og lífi og byggja þannig brú fyrir einstaklinginn til veruleikans á ný.

Í verkefninu var athugað hvort eiginleikar vatns og sundferðir gætu myndað slíka brú þar sem eftirfarandi þættir geta stuðlað að því:
Margoft hefur verið sýnt fram á að hreyfing góð áhrif á þunglyndi og er hreyfing í vatni mýkri og þægilegri en mörg önnur hreyfing. Eðlisfræðilegir eiginleikar vatns hafa áhrif á líkamann. Hreyfing verður léttari þó svo að ákveðin mótstaða sé í hverri hreyfingu, þrýstingurinn hefur áhrif á þindina, þannig að innöndun verður þyngri en útöndun léttari, blóðstraumur til hjartans verður léttari og hjartað dælir meira blóðmagni til líkamans sem þýðir að hjartsláttur verður lægri í sundi en við sömu áreynslu og á landi.
Útilaugar eru sérstakur kostur þar sem hreyfing í mikilli birtu hefur sérstaklega góð áhrif á
þunglynda (einkum þá sem þjást af árstíðabundnu þunglyndi). Endurkastið af vatninu magnar sólarljósið og hefur því meiri áhrif en t.d í göngutúr.
Svokölluð vatnsmeðferð var áður fyrr notuð var til að hjálpa þunglyndu/sálsjúku fólki. Köld sturta eða böð áttu að "hrista upp í” einstaklingnum en heit böð voru notuð til að róa spennta einstaklinga.
Á íslenskum sundstöðum eru yfirleitt pottar og laugar með mismunandi hitastigi. Dýfingar í heitar og kaldar laugar á víxl orsaka viðbrögð frá líkamanum sem um leið getur "hrist upp í” viðkomandi og haft áhrif á lægð hans. Heiti potturinn hjálpar mörgum að slaka á og deyfa alls kyns sársauka og eymsli. Þar er oft sérstök stemming sem getur veitt einangruðu og einmana fólki félagsskap.

Margvísleg áhrif vatns annars vegar og sunds hins vegar á líkamann eiga að geta liðkað og mýkt upp frosinn og þunglyndan líkamann. Lífeðlisfræðilegar breytingar í líkamanum og að vera í nýju og öðruvísi umhverfi í vatninu geti vakið skynjunina þannig að líkaminn opnist ósjálfrátt meira gagnvart umhverfinu og komist á meiri hreyfingu. Heita vatnið liðki upp stirnaða vöðva og liði, og uppdrifskraftur vatnsins létti þunganum af líkamanum um leið létti það tilveruna fyrir þeim
þunglynda. Að þurfa að standa fáklæddur frammi fyrir öðrum, sýna líkama sinn berskjaldaður og
verða var við sjálfan sig gegnum aðra er stór áskorun fyrir þunglynda en gæti haft jákvæð áhrif fyrir  sjálfið.
Í verkefninu var rætt við sex þunglyndar konur sem fóru minnst tvisvar í viku í sund yfir þriggja
mánaða tímabil, frá september til desember, og deildu reynslu sinni í formi viðtala, í upphafi og í
lok tímabilsins. Þær áttu allar sameiginlegt að langa til að stunda sund en engin þeirra hafði komið
sér af stað og var verkefnið góð hvatning til að byrja. Allar nema ein voru á þunglyndislyfjum og
breyttu þær engu í meðferðinni samhliða verkefninu, þar sem verkefnið snérist einungis um hvernig þær upplifðu að fara í sund.
Þátttakendur áttu að nýta sér sundið á þann hátt sem þeim fannst best en voru beðnir um að hafa
eftirfarandi atriði í huga: Að fara á mismunandi tímum í sund, að láta veðrið ekki aftra sér frá
sundferð, að láta sig fljóta, að synda eða hreyfa sig í lauginni, að skipta á milli misheitra lauga og að slaka á í heita pottinum og kanna umræðuefni dagssins.

Í upphafi voru þátttakendur hræddir við að standa fáklæddir fyrir framan aðra mest fráhrindandi við að fara í sund. En með tímanum náðu fimm af sex þátttakendum að yfirvinna að mestu þessa
hræðslu og uppgötvuðu að alls konar menn af öllu tagi er í sundi, þ.e feitir og horaðir, litlir og stórir osfrv. Sjötti þátttakandinn óttaðist allt tímabilið að sýna sig fáklæddan, en hann var einnig með dýpsta og þrálátasta þunglyndið. Hann vildi engin samskipti við aðra sundgesti en fannst best og öruggast að geta tekið einhvern með sér í sund. Þannig er einn af kostum íslenskra sundlauga fyrir þunglynda sá að hægt er að bjóða öðrum með í sund. Þar sem flestir þátttakendur voru einstæðar mæður hentaði sundið þeim einkar vel þar sem þær gátu tekið börnin með í sund og átt þannig að auki góða stund með fjölskyldunni. Einnig má hugsa sér þetta á hinn veginn, til að létta undir með þeim sem líður illa er hægt að bjóða viðkomandi með í sund.

Allir þátttakendur fundu sér sinn besta tíma til að fara í sund þegar rólegheit einkenndu laugina eða
ákveðinn félagsskapur var í heita pottinum. Samfara verkefninu tóku þeir meira eftir hvernig
viðraði og kalt veður hindraði stundum sundferð, í stilltu veðri fannst öllum best að vera í sundi.
Það skipti engan máli hvort farið var í dagsbirtu eða að kvöldlagi, hvoru tveggja var notalegt og
sögðust þátttakendur hafa notað sundferðirnar sem útivist og fannst gott að anda að sér fersku
loftinu.

Einn þátttakendinn synti reglulega 300-500 metra og náði hvað mestum framförum á meðan á
verkefninu stóð. Hjá öðrum var aðallega léleg sundkunnátta eða lélegt líkamlegt form sem aftraði
þeim við að synda. Þetta undirstrikar mikilvægi góðrar sundkennslu í skólum til að gera öllum kleift að geta nýtt sundlaugarnar sér til heilsubótar.

Flestir þátttakendur fóru í misheitar laugar og fannst flestum þeirra mjög gott við að stökkva út í
kalda laugina eftir heita pottinn, þó svo að einstaka þátttakenda hafi þótt það óþægilegt. Þessi skipti
milli heits og kalds vatns hafa einnig herðandi áhrif á líkamann sbr. gufuböðin, þar sem gestir hita
sig fyrst vel upp í gufunni og fara svo í ískalt bað á eftir. Það sem vantar í íslenskar sundlaugar eru
kaldari laugar og jafnvel heitari gufuböð til að hafa fleiri möguleika á að baða sig við enn meiri
hitamismun.

Þátttakendum þótti gott að liggja í pottinum og fannst hann hafa góð áhrif. Þó gátu aðrir
pottafélagar haft áhrif á upplifunina, bæði á jákvæðan og neikvæðan hátt. Tveir þátttakendur
kynntust fólki í pottinum og höfðu af því félagsskap sem þeim fannst gaman að og gátu gengið að
vísum á ákveðnum tímum. Aðrir þátttakendur töluðu um að hafa fylgst með umræðum og fólki í
pottinum án þess að vera virkir þátttakandur en líkað það samt vel og þótti það áhugavert. Sumir
vildu einnig meina að samskipti við fólk í sundi væri öðruvísi en annars staðar, það væri frjálslegra, afslappaðra og léttara í samræðum. Sá þátttakandi sem var haldin versta þunglyndinu gat ekki setið í heita pottinum meðan aðrir gestir voru þar, bæði vegna hræðslu sinnar og einnig vegna smæðar pottsins. Hún átti hins vegar góðan tíma í heitri vaðlaug þar sem hún náði að vera meira útaf fyrir sig.

Allir þáttakendur töluðu um vellíðan af því að láta sig fljóta og töluðu þeir um ákveðna tilfinningu
frelsis eða losunar sem birtist um leið. Það veitti þeim einnig tækifæri að einangra sig frá öðrum
gestum og vera einir með sjálfum sér.
Í vatninu upplifðu þátttakendur sig léttari, fannst áhyggjur hreinsast í burtu og fannst líka vatnið
afslappandi, róandi og orkugefandi, það hafði einnig góð áhrif á verki og mýkti upp líkamann. Þeim fannst öllum þægilegt að vera í vatni og það gaf þeim ákveðna vellíðunartilfinningu. Einnig kom í ljós að allir þátttakendur fóru oft í bað eða sturtu heima hjá sér til að sækja í góð áhrif vatns á
líkamann.

Sundið veitti öllum þátttakendum vellíðan og léttleika sem þeir töldu sig ekki upplifa á annan hátt.
Helst voru það aðrir sundlaugargestir sem þátttakendum fannst mest fráhrindandi og sköpuðu mestu óþægindin, en eftir því sem þátttakendur fóru oftar í sund vöndust þeir því að vera fáklæddir og sýna sjálfan sig og um leið urðu aðrir gestir minna fráhrindandi.

Eftir þriggja mánaða sundtímabil fannst fimm þátttakendum þeir vera jákvæðari og bjartsýnni en
áður. Tveir þátttakendur minnkuðu lyfjagjöfina eftir tímabilið. Þátttakandinn sem var með dýpsta
þunglyndið fékk niðursveiflu á tímabilinu, fékk aukna lyfjagjöf og fór ekki í sund í þrjár vikur á
miðju tímabili en hélt svo áfram og í lokin var viðkomandi ánægður með að hafa tekið þátt, því
hvert skipti sem viðkomandi hafði sig í sund var í raun stórsigur.
Sérstaklega jákvætt var að þátttakendur töluðu um eftir verkefnið að þeir höfðu velt meira fyrir sér
sundi og böðum og áhrifum þess á þunglyndi þeirra. Eins og einn sagði: “sund er svo miklu meira
en bara sund”. Hjá flestum kom fram að nú vissu þeir að sund gæti gert þeim gott og það væri
ákveðið öryggi að vita af þeim möguleika.
Eftirtektarverðast við verkefnið er að vellíðanin sem þátttakendur upplifðu í gegnum sundið er
eitthvað sem lyfin geta ekki veitt þeim.

Samkvæmt skilgreiningu Fuchs á þunglyndi og hvernig þátttakendur í verkefninu upplifðu að fara í
sund gefur sundlaugunum meira gildi fyrir þunglynda. Vatn og sund hreyfir við einstaklingum á
margvíslegan hátt, léttir á byrðum hans og mýkir hann upp.   Sund getur hjálpað til við að opna   fyrir heiminn á nýjan leik og brúa bilið milli einstaklings og umhverfis.

Áður en verkefnið fór af stað var rætt við þrjá aðila sem nýttu sér sund reglubundið í baráttu sinni
við þunglyndi. Eftirtektarvert var hvernig þessir aðilar nýttu sér laugarnar á mismunandi hátt til að
láta sér líða betur. Einn þeirra synti á hverjum degi og kaus að vera útaf fyrir sig í pottinum til að
slaka á, annar synti reglulega en sótti mikið í félagsskapinn í pottunum sér til hressingar. Sá þriðji
sótti einungis heitu pottana til að slaka á en tók oft félaga með sér til samlætis.
Einnig er áhugavert hvernig Finnar hafa nýtt gufuböðin sín við flestum kvillum í gegnum aldirnar.
Þar sem þeir hita sig vel upp í gufubaðinu og á eftir stinga þeir sér ofan í ískalt vatn og koma
endurnærðir uppúr. Af hverju ekki að nýta þekkingu og reynslu Finna á gufuböðum og okkar eigin
fjársjóð í sundlaugunum og vatninu þannig að við getum “buslað saman” á sem árangursríkastan
hátt!

Höfundur er  Helga Hreinsdóttir

Höfundur lauk meistaragráðu frá Norges Idrettshøgskole haustið 2007, Kneipp-baðmeistaranámi frá Kneippskólanum í
Þýskalandi og Aqualana-Therapistnámi (vatnsslökunar-meðferð) frá Erhard Haagebeuker í Würzbug í Þýskalandi 2008.     Í dag starfar höfundur hjá Alpentherme í Leukerbad, Sviss, sem er hæst staðsetta Thermebað í Evrópu.